Autor: Grażyna Gramza
W tym roku wspominamy 80. rocznicę urodzin Haliny Witek oraz 50-lecie powstania jej teatru Het Klein w Eindhoven – wyjątkowej instytucji, która przez dekady była miejscem eksperymentów artystycznych i scenicznych innowacji.
Halina Witek (Wrocław, 30 października 1945 – Eindhoven, 10 maja 2019) była artystką, która swoje polskie korzenie połączyła z holenderską sceną sztuki. Po ukończeniu wrocławskiej Akademii Sztuk Pięknych wyjechała do Holandii, gdzie w 1975 roku stworzyła własny teatr — miejsce łączące pantomimę, teatr ruchu, scenografię i nowoczesne instalacje cyfrowe. Witek nie tylko wystawiała przedstawienia, ale także szkoliła tancerzy i nie przestawała malować. Gdy w 2005 roku teatr zamknięto, skupiła się na sztuce wideo, pozostała jednak aktywna twórczo aż do swojej śmierci.
W Akademii Sztuk Pięknych studiowała architekturę, malarstwo, grafikę, rysunek, scenografię i pantomimę — tę ostatnią ukochała najbardziej. Jej mistrzem był Henryk Tomaszewski, ojciec polskiej pantomimy. Wkrótce po studiach poznała holenderskiego architekta Paula Glimmerveena. W 1974 roku wyjechała do Holandii, wyszła za mąż i osiadła w Eindhoven. Ponieważ jej polski dyplom architekta nie był w Holandii uznawany, zaczęła studiować na tamtejszej politechnice, od razu od trzeciego roku — studiów jednak nie ukończyła.
Równolegle prowadziła zajęcia z pantomimy, które przyciągnęły uwagę Holenderskiego Centrum Pantomimy w Amsterdamie. To właśnie tam przekonano ją, że powinna stworzyć własny teatr. Tak powstało „Het Klein Pantomimetheater”, które prowadziła wspólnie z mężem. Początkowo scena mieściła się w ich domu, lecz szybko przeniesiono ją do dawnej szkoły. Witek tworzyła scenariusze, projektowała kostiumy, a wraz z Glimmerveenem dekoracje. On zajmował się także oświetleniem i organizacją całego przedsięwzięcia, pozyskując miejskie i państwowe dotacje.
W pierwszych latach twórczości Witek czerpała z mitologii — inspiracji bliskiej wielu polskim artystom tamtych czasów, którzy poprzez sztukę wyrażali konflikt między jednostką a systemem. Na początku lat 80. wyjechała na dwa miesiące do Tokio. Japońskie tradycje teatralne wywarły na nią ogromny wpływ i zdecydowanie odmieniły jej artystyczny język.
W 1982 roku miasto Eindhoven udostępniło jej i Glimmerveenowi dużą przestrzeń w centrum miasta. Zmienili ją w profesjonalny teatr: powstała obszerna scena, wygodna widownia, foyer, garderoby, pracownie i biura. Teatr Het Klein stał się miejscem nie tylko ich własnej twórczości — prezentowano tam także spektakle gościnne i wystawy lokalnych artystów. Zmieniono nazwę teatru, porzucono odniesienie do pantomimy, a zarząd fundacji poszerzono o osoby z różnych środowisk: artystów, naukowców, polityków i przedsiębiorców.
Pod wpływem doświadczeń z Japonii styl Witek dojrzał i poszerzył się o teatr ruchu oraz eksperymenty z różnymi formami tańca. Tematyka jej prac również uległa przemianie — zamiast symbolicznej walki z kolektywem, skupiła się na fundamentalnych emocjach: lęku, pragnieniu władzy, seksualności.
Ze swoim zespołem występowała również za granicą: w 1987 roku podczas Międzynarodowego Festiwalu Teatru Otwartego we Wrocławiu, gdzie prezentowało się ponad czterdzieści grup, w tym legendarny zespół Piny Bausch. W 1987 i 1989 roku występowała w Japonii, a rok wcześniej w Indiach, gdzie prowadziła także zajęcia w teatrze ufundowanym z odszkodowania dla ofiar katastrofy Union Carbide.
Teatr jednak wciąż zależał od miejskich dotacji. W 1995 roku planowane oszczędności zagroziły jego istnieniu. Glimmerveen napisał serię memoriałów w obronie teatru, podkreślając znaczenie bogatej infrastruktury kulturalnej dla miasta. Dzięki temu Het Klein otrzymał finansowanie na kolejne lata.
Gdy w 1996 roku Glimmerveen zmarł w wieku zaledwie 48 lat, Witek przejęła wszystkie jego obowiązki. Nadal szukała nowych środków wyrazu — łączyła sztuki performatywne z multimediami, wykorzystywała projektory, wideo, a później komputerowe animacje. Z czasem jej spektakle można było oglądać przez Internet, a nagrania dostępne były całą dobę. Witek rozpoczęła też projekt, który łączył kilka teatrów za pomocą sieci, tworząc wspólne, interaktywne przedstawienia.
W 2000 roku, dzięki wsparciu zarządu fundacji, udało jej się ponownie zapewnić finansowanie. Ostatecznie jednak w 2004 roku rada miejska zdecydowała o zakończeniu dotacji. Fundacja odwoływała się i szukała innych źródeł finansowania — bezskutecznie. Teatr zamknięto 19 września 2005 roku.
W tym samym roku Witek stworzyła ProjectKLEIN — Kunst Laboratorium Eindhoven. Otrzymała przestrzeń na Wydziale Fizyki Technicznej Politechniki w Eindhoven, gdzie badała sposoby łączenia sztuki i nauki. Przetwarzała obrazy wirów, fraktali, atomów i dipoli, tworząc z nich animacje i filmy. Jej prace towarzyszyły wykładom naukowym, a jednym z pierwszych projektów był multimedialny pokaz przygotowany w 2006 roku podczas kongresu nanotechnologicznego.
Witek fascynował kosmos — łączyła materiały NASA z nagraniami holenderskich naukowców, tworząc niezwykłe wizualne opowieści. Tworzyła też zupełnie autonomiczne animacje wideo, z których część dostępna jest w Internecie.
Jedna z jej animacji trafiła do kolekcji Museum of Computer Art. Na stronie Encyklopedii Teatru znajduje się zestawienie przedstawień, które zrealizowano w Het Klein, i które realizowała Halina Witek. To naprawdę imponujący zbiór projektów, pokazujący, jak pełna pasji i zaangażowania była ta artystka.
Za swoje osiągnięcia artystyczne i wkład w kulturę Halina Witek została odznaczona Orderem Oranje-Nassau. Zmarła w wieku 74 lat i została pochowana na cmentarzu Sint-Catarina w Eindhoven.
Zdj. Halina Witek pierwsza od lewej (1992) [Scena Polska 2 (2022), s. 21]
Źródła:
Digital Video Art, Travel Diary by Halina Witek,
https:moca.virtual.museum/digivid/traveldiary.htm (18.11.2025)
Theater Encyclopedie, online: https://theaterencyclopedie.nl/wiki/Halina_Witek
(18.11.2025)
De atomen laten dansen, online:
(18.11.2025)
Wikipedia, https://nl.wikipedia.org/wiki/Halina_Witek (18.11.2025)
G. Gramza, Halina Witek- wspomnienie, Scena Polska 2 (2022), s. 21
Grażyna Gramza – pracuje w Talen Training Centrum w Soest, autorka książki „Kulturalno-edukacyjna aktywność środowisk polonijnych w Holandii w latach 1989-2019”. Aktywna w promowaniu kultury i języka polskiego za granicą (m.in. w projekcie „Ik spreek Pools”). W Holandii publikuje w kwartalnikach Polsko-Niderlandzkiego Stowarzyszenia Kulturalnego oraz Pools Podium.
